Rachunek sumienia – pytania dla dorosłych i codzienna praktyka

Dwie formy

Obie nazywają się rachunkiem sumienia, ale robią co innego.

Codzienna, w modlitwie. Patrzy na cały dzień: na to, co darowane, tak samo jak na to, co zaniedbane. Pyta najpierw gdzie byłeś, Boże?, a dopiero potem gdzie byłem ja?. Ignacjańską postacią tego jest examen.

Przed spowiedzią. Ta szuka celowo: co należy wypowiedzieć? Tutaj pomaga uporządkowany zestaw pytań – według przykazań albo według dziedzin życia.

Kto zna tylko drugą formę, przeżywa rachunek sumienia jako coś nieprzyjemnego, co trzeba odbyć przed spowiedzią. Kto ćwiczy pierwszą codziennie, temu druga przychodzi niemal łatwo: on już się zna.

Jak robić go codziennie

1. Uciszyć się. Minuta, dwie. Nie zaczynaj od razu.
2. Prosić o światło. Panie, pokaż mi ten dzień swoimi oczami. Bez tej prośby robi się z tego przesłuchanie samego siebie, a ono jest albo za twarde, albo zbyt wygodne.
3. Dziękować. Co było dobre? Konkretnie, nie ogólnie.
4. Przejść dzień. Godzina po godzinie. Gdzie byłem żywy, gdzie ciasny? Co zrobiłem, czego zaniechałem?
5. Nazwać i oddać. Powiedz, co poszło źle, żałuj, poproś o przebaczenie – i przyjmij je.
6. Jedno postanowienie. Jedno, małe, na jutro.

Pytania, które prowadzą dalej

Nie wszystkie naraz. Weź dwa albo trzy i zostań przy nich tydzień.

Wobec Boga

• Czy dziś się modliłem? Czy odwróciłem wzrok tam, gdzie mogłem spojrzeć?
• Czy zaufałem Bogu, że mnie utrzyma – czy byłem własnym zbawcą?

Wobec bliźniego

• Kogo dziś spotkałem i jak go potraktowałem?
• Czy słuchałem, czy tylko czekałem, aż będę mógł mówić?
• Czy mówiłem o kimś tak, jak nie mówiłbym, gdyby był obecny?
• Co powinienem był zrobić, a nie zrobiłem?

Wobec siebie

• Gdzie byłem dziś niewolny – do którego punktu wracam wciąż na nowo?
• Czy obchodziłem się z moim czasem, pracą, ciałem jak z czymś powierzonym?
• Czego unikałem, bo było nieprzyjemne?

Rachunek sumienia według dziesięciu przykazań

To forma przed spowiedzią. Najpierw chwila ciszy i prośba o światło, potem przykazanie po przykazaniu. Nie czytaj wszystkiego jednym tchem; przy tym, co cię nie dotyczy, idź dalej.

1. Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli. Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną.

• Czy się modlę, a jeśli nie, to dlaczego?
• Czy urządziłem życie tak, jakby wszystko zależało ode mnie?
• Na czym się opieram: na pieniądzach, sukcesie, uznaniu, zabobonie, wróżbach, okultyzmie?

2. Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno.

• Czy mówiłem o Bogu, wierze albo Kościele lekceważąco czy z pogardą?
• Czy używałem imienia Bożego bezmyślnie albo w gniewie?
• Czy dotrzymałem ślubów i przyrzeczeń złożonych przed Bogiem?

3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.

• Czy niedziela była dniem Bożym: Msza święta, odpoczynek, czas dla innych?
• Czy opuściłem Mszę świętą w niedzielę lub święto nakazane bez poważnego powodu?

4. Czcij ojca swego i matkę swoją.

• Czy szanuję rodziców, także gdy są starzy, trudni albo daleko?
• Czy mam czas dla tych, którzy są mi powierzeni, czy tylko resztki?
• Jak mówię z tymi, z którymi mieszkam, i jak mówię o nich, gdy ich nie ma?

5. Nie zabijaj.

• Czy kogoś zraniłem: ręką, słowem, milczeniem?
• Czy noszę w sobie gniew albo urazę i je pielęgnuję? Czy odkładam pojednanie, choć pierwszy krok należy do mnie?
• Czy obchodzę się ze zdrowiem, snem, alkoholem jak z czymś powierzonym?
• Czy szanuję życie innych, także nienarodzone, chore i stare?

6. Nie cudzołóż.

• Czy widzę drugiego człowieka jako osobę, czy jako środek?
• Czy byłem wierny: w myślach, słowach, spojrzeniu, w sieci?
• Czy żyję w małżeństwie albo w związku tym, co przyrzekłem?

7. Nie kradnij.

• Czy wziąłem coś, co do mnie nie należy, także czas albo cudzą pracę?
• Czy byłem uczciwy tam, gdzie uczciwość kosztowała pieniądze?
• Czy rzetelnie wykonuję swoją pracę? Czy dzielę się tym, co mam w nadmiarze?

8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.

• Czy kłamałem, także przez przemilczenie albo przesadę?
• Czy zaszkodziłem czyjemuś dobremu imieniu, nawet jeśli to, co mówiłem, było prawdą?
• Czy zdradziłem zaufanie, które mi powierzono?

9. Nie pożądaj żony bliźniego swego.

• Czy świadomie karmię myśli i pragnienia, które odciągają mnie od wierności?
• Co oglądam i czym karmię wyobraźnię?

10. Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

• Do czego naprawdę przywiązane jest moje serce?
• Czy zazdroszczę innym tego, co mają albo kim są?

Pięć przykazań kościelnych

Brzmienie według jednolitego tekstu Konferencji Episkopatu Polski z 2014 roku:

1. W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych.
2. Przynajmniej raz w roku przystąpić do Sakramentu Pokuty.
3. Przynajmniej raz w roku, w okresie wielkanocnym, przyjąć Komunię świętą.
4. Zachowywać nakazane posty i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, a w czasie Wielkiego Postu powstrzymywać się od udziału w zabawach.
5. Troszczyć się o potrzeby wspólnoty Kościoła.

Pytanie przy nich jest proste: czy któreś z nich świadomie zaniedbałem? Czwarte przykazanie zmieniło się w 2013 roku: zakaz udziału w zabawach dotyczy już tylko Wielkiego Postu, a nie wszystkich okresów pokuty. Piątek pozostaje dniem pokutnym.

Siedem grzechów głównych

Grzechy główne to nie osobna lista do odhaczenia, tylko korzenie, z których wyrastają inne (KKK 1866). Dlatego dobrze nadają się do pytania: skąd się to u mnie bierze?

• Pycha: czy stawiam siebie w centrum, nie umiem przyjąć uwagi ani przyznać się do błędu?
• Chciwość: czy pieniądze i posiadanie zajmują we mnie miejsce, którego nie powinny?
• Nieczystość: czy traktuję swoją i cudzą seksualność jak coś do wzięcia, a nie jak dar?
• Zazdrość: czy cudze dobro mnie boli?
• Nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu: czy jedzenie, alkohol albo inne używki rządzą mną?
• Gniew: czy wybucham, czy długo chowam urazę?
• Lenistwo: czy uciekam od obowiązków, także od modlitwy i od ludzi?

Po rachunku sumienia

Trzy rzeczy, w tej kolejności: żal (to sprawa woli, nie uczucia; wystarczy także żal niedoskonały, KKK 1451–1453), jedno postanowienie, małe i sprawdzalne, i pójście do spowiedzi. Jak ona przebiega i co się mówi, jest na stronie Jak się spowiadać, teksty do żalu na stronie Akt żalu.

A potem: przestań szukać. Kto po spowiedzi dalej sprawdza, czy na pewno wszystko było, nie trzyma już lustra w ręku, tylko lustro trzyma jego.

Co mówi o tym Kościół

Katechizm umieszcza rachunek sumienia w określonej ramie: dokonuje się on w świetle słowa Bożego (KKK 1454). Nie w świetle własnych wymagań i nie w świetle tego, czego inni od ciebie oczekują. Dlatego prośba o światło stoi przed listą pytań.

Co do oceny znalezionego: grzech śmiertelny zakłada jednocześnie materię ciężką, pełną świadomość i całkowitą zgodę (KKK 1857). Niewiedza nieprzezwyciężona, uczucia i namiętności, przymus zewnętrzny czy zaburzenia chorobowe mogą zmniejszyć dobrowolność czynu (KKK 1860); lęk i nawyk Katechizm wymienia w innym miejscu (KKK 1735). A o osobie nie sądzi ona sama: „sąd o osobach trzeba pozostawić sprawiedliwości i miłosierdziu Bożemu" (KKK 1861).

Praktycznie znaczy to: nazywać – tak. Wystawiać sobie ocenę – nie.

Gdzie się przechyla i co wtedy pomaga

Rachunek sumienia może przejść w skrupulatność: badanie trwa coraz dłużej, znajduje coraz więcej, nigdy się porządnie nie kończy i zostawia lęk zamiast pokoju. Ignacy znał to z własnego przeżycia i napisał przeciw temu osobne reguły (Ćwiczenia duchowne 345–351). Jego rada jest trzeźwa: nie ulegać skrupułowi, lecz świadomie działać przeciw niemu – czyli skończyć, gdy czas minął, i przyjąć przebaczenie, nawet jeśli uczucie zostaje w tyle.

Jeśli to nie wystarcza: porozmawiać z kapłanem albo kierownikiem duchowym. To nie krok wstecz, tylko droga przewidziana.

Jeśli pytania z tej strony wpędzają cię w lęk albo rozpacz, odłóż je. W nagłej potrzebie całodobowo i bezpłatnie: 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym), 116 111 (dla dzieci i młodzieży).